مؤثّر است ؛ اگر چه بسيار اندك و غير قابل توجّه است : يكى اين كه شمس مسافتى را در آسمان فرا گرفته است كه تقريبا از هر سمت و جهت نيم درجه يعنى سى دقيقه فلكى است ؛ چنان كه از حدّ فوقانى تا حدّ تحتانى و از حدّ مشرقى تا حدّ مغربى . و بالجمله تمام اقطار آن در حالتى كه از روى زمين اندازه گرفته‌اند ، در هنگام واحد و در همان هنگامى كه به سمت الرأس بوده است ، تقريبا 30 دقيقه امتداد و انبساط داشت . لذا گفته‌اند اگر 720 شمس كه تانژانت به يكديگر واقع شوند ، يعنى در يك خطّ ملاقى به يكديگر باشند ، محيط يك دائره عظيمه فلكى را پر خواهند كرد ؛ زيرا 720 سى دقيقه 21600 دقيقه است و چون بخش بر 60 گردد ، 360 درجه شود كه مقدار محيط دائره است . چون اين مقدّمه دانسته شد گوييم كه آنچه ارباب رصد در زيجات از مقدار حركات كواكب و امور ديگر تعيين كرده‌اند ، همه به لحاظ رسيدن مركز جرم آنها به دائره مفروضى است ؛ مثلا از رسيدن وسط جرم شمس به دائره افق تا رسيدن وسط جرم آن به دائره نصف النهار مقدار ساعات و دقائق نيم روز آن مىباشد ، و هر گاه آن را دو برابر كنند ، مقدار تمام آن روز به دست آيد . و نيز آنچه در جدول تقاويم از مقدار نيم‌روز و بين الطلوعين و طلوع آفتاب و غيرها نوشته مىشود ، همه به همين تقدير است . پس لا محاله از زمان تماسّ جرم خورشيد به دائره افق تا رسيدن مركز آن به دائره افق نيز مدّت بسيار كمى بگذرد ، و چون تمام جرم شمس 30 دقيقه فلكى مىباشد ، مدّت طلوع آن دو ثانيه زمانى خواهد بود و نصف آن يك ثانيه ؛ و چنان كه در انكسار نور گفتيم جرم شمس در افق بزرگ نمايد ، پس در افق از 30 دقيقه فلكى بيشتر باشد و زمان طلوع نصف آن يك ثانيه و چند ثالثه زمانى خواهد بود و بديهى است كه اين مقدار را قدر محسوسى نيست . و ديگر اين كه مقدار نصف النهار كه در جداول زيجات و تقاويم آورده مىشود ، مقدار حقيقى و واقعى نيم روز نيست ؛ زيرا از اول دى ( جدى ) تا اوّل تير ( سرطان ) ، هر روز مقدار زمان بعد از ظهر اندكى بيش از قبل از ظهر است ، و در شش ماه ديگر كه از اول تير ( سرطان ) است تا اوّل دى ( جدى ) به عكس ؛ يعنى مقدار زمان قبل از ظهر اندكى بيش از ظهر است ( چون بيان دليل آن به طول مىانجامد ، ترك گفته‌ايم ) .